İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) Avrasya Yer Bilimleri Enstitüsü ve Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD) tarafından ortaklaşa geliştirilen proje ile Türkiye genelindeki kritik altyapıları tehdit edebilecek jeolojik riskler, yapay zeka destekli bir platform üzerinden izlenecek. Proje kapsamında imzalanan protokol ile hayata geçirilen sistem, kritik yapı ve üstyapılarda meydana gelebilecek jeolojik tehlikelerin ulusal ölçekte takip edilerek risklerin azaltılmasını hedefliyor.
İTÜ Avrasya Yer Bilimleri Enstitüsü Müdürü Prof. Dr. Tolga Görüm, projenin temel amacının ulusal ölçekte, özellikle kritik yapılar için bir 'Jeotehlike Gözlem ve Risk Analitiği Platformu' kurmak olduğunu belirtti. Bu platform, Türkiye'deki mevcut ve planlanan üstyapı ve altyapılar için LiDAR ve InSAR gibi uzaktan algılama teknolojilerini kullanarak planlamaya katkı sağlamayı ve mevcut risklerin azaltılması için önlemlerin erken alınmasını amaçlıyor.
Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı'nın desteğiyle yürütülen ve 3 yıl sürmesi planlanan proje kapsamında, hastaneler, yerleşim alanları, tüneller, köprüler, demir yolları ve kara yolları gibi kritik altyapılarda oluşabilecek heyelan, kaya düşmesi, karstik obruklar ve yer altı su seviyesi değişimlerine bağlı çökmeler uzaydan takip edilecek. Çalışmalarda, sentetik açıklıklı radar görüntülerinden elde edilen veriler kullanılacak. Uyduların 12 ila 16 günlük periyotlarla sağladığı görüntüler üzerinden hesaplanan deformasyonlar analiz edilecek.
Platform, makine öğrenimi ve yapay zeka teknolojileriyle bu tehlikelerin mekansal ve zamansal olarak izlenmesini sağlayacak. Ayrıca, AFAD ve ilgili kurumları önceden uyararak erken uyarı sistemlerinin altyapısını oluşturmayı hedefliyor. Riskli alanların belirlenmesinin ardından bu bölgelerde arazi gözlem ve izleme altyapıları kurulacak. İTÜ, bu kapsamda bir araştırma merkezi başvurusu hazırlığında. Kurulacak merkez aracılığıyla kamu kurumları, internet tabanlı bir arayüz üzerinden deformasyon verilerine ve jeotehlike analizlerine erişebilecek.
Prof. Dr. Görüm, platformun sadece yeni projeler için değil, mevcut yapılar için de kullanılacağını vurguladı. Jeomorfolojik yüzey süreçlerine bağlı heyelan, kaya düşmesi, obruk ve alüvyon alanlardaki oturmalar gibi jeotehlikelerin, planlama aşamasındaki ve kullanımda olan yapılar açısından takip edileceğini belirtti. Sistem sayesinde gelecekte ortaya çıkabilecek riskler önceden belirlenerek gerekli koruma önlemlerinin alınması ve farkındalık oluşturulması amaçlanıyor. Platform, yer seçimi ve mevcut alanların güvenli sürdürülebilirliği için hizmet edecek.
Gelecekteki olası afet risklerini öngörmeye yönelik geliştirilen platformda, mevcut deformasyon verileri hidrometeorolojik göstergelerle birlikte değerlendirilecek. Ekstrem ve kümülatif yağışların heyelanlar üzerindeki etkisinin geçmiş verilerden öğrenilmesiyle, makine öğrenimi kullanılarak benzer deformasyonlarda ve alanlarda bu tür olayların nasıl oluşacağının kestirilmesi hedefleniyor. Bu çalışma, gelecekteki risklerin azaltılmasına katkı sağlayacak.
Proje kapsamında geçen hafta imzalanan protokol ile Türkiye genelinde 40'ın üzerinde kritik alanın izlenmesine başlandı. AFAD da heyelanlara yönelik kendi bünyesinde bir gözlem ve uyarı merkezi kuracak. Sistemin ortak bir yapıyla işletilmesi planlanıyor.
