Fransa'nın Vosges bölgesindeki Grand kasabasında gerçekleştirilen arkeolojik kazılarda, binlerce kemik zar gün yüzüne çıkarıldı. Milattan sonraki ilk yüzyıllara tarihlenen bu buluntular, Fransa'da şimdiye kadar keşfedilen en büyük antik zar koleksiyonunu oluşturuyor. Arkeologlar, bu denli fazla sayıda zarın neden aynı yerde toplandığı sorusuna yanıt arıyor.
6-31 Temmuz 2026 tarihleri arasında devam eden kazı çalışmaları, Ulusal Arkeoloji Müzesi'nden baş küratör Thierry Dechezleprêtre'in öncülüğünde, çeşitli üniversitelerden öğrencilerinde katılımıyla yürütülüyor. Kazıların ilk izleri 2024 yazında, antik bir bazilikanın yakınında bulunan ve MS 2. yüzyıla tarihlenen 197 zar ile ortaya çıkmıştı. Bu keşfin ardından bölgenin tarihiyle ilgili araştırmalar genişletildi.
Dechezleprêtre, kazıların amacını, "Şehir merkezinin kentsel ortamını daha iyi anlamak istedik. Mevcut köy antik kentin üzerine inşa edildiği için şehir merkezi, çevresindeki bölgelere kıyasla daha az biliniyor," şeklinde açıkladı. Yaklaşık 3 metreye 4 metre boyutlarındaki küçük bir yapının içinde çok sayıda özgün eserin bulunması, araştırmacıların dikkatini çekti.
Kazılarda madeni para ve seramiklerin yanı sıra çok sayıda dikiş iğnesi ve binden fazla kemik zar bulundu. Günümüzde kullanılan zarlara şaşırtıcı derecede benzeyen bu zarların üzerindeki sayı sistemi de dikkat çekici. Karşılıklı yüzlerdeki sayıların toplamı yediye ulaşıyor; yani birin karşısında altı, ikinin karşısında beş, üçün karşısında ise dört bulunuyor. Dechezleprêtre, bu durumun zar oyunlarının ne kadar eskiye dayandığını gösterdiğini belirterek, antik dönemde bu oyunun toplumun farklı kesimleri tarafından oynandığını vurguladı: "Bu, günümüzde hâlâ çok popüler olan bu oyunun oldukça etkileyici uzun ömürlü olduğunun kanıtı. Kölelerden imparatorlara kadar herkes oynuyordu; sosyal sınıfları aşan bir oyundu."
Roma Galya'sındaki arkeolojik alanlarda birkaç zara rastlamak olağan olsa da, tek bir noktada bu kadar büyük bir koleksiyonun bulunması sıra dışı. Araştırmacıların ilk ihtimallerinden biri bölgede bir kemik işleme atölyesi bulunmasıydı, ancak kazılar bu ihtimali desteklemedi. Kemik atıklarına rastlanmaması, zarların burada üretilmesinden ziyade başka bir amaçla bir araya getirilmiş olabileceği düşüncesini güçlendiriyor.
Zarların kumar, kehanet veya dini ritüellerle bağlantılı olabileceği ihtimalleri üzerinde duruluyor. Roma döneminde zarlar oyun ve kumar amacıyla kullanılıyordu. Ancak zarların kehanet uygulamalarında ve dini ritüellerde de kullanıldığı biliniyor. Dechezleprêtre, "Zar attığınızda bu insan elinin eylemidir. Zar düştüğünde ise tanrıların alanıdır," diyerek, antik insanların zarın gösterdiği sayıyı tanrıların bir işareti olarak yorumlamış olabileceğini belirtti. Bazı zarların üzerlerinde sayı bulunmaması veya kenarlarının düzgün yuvarlatılmamış olması, sembolik bir kullanıma işaret ediyor olabilir.
Kazı alanında tespit edilen ve boru güzergahı boyunca zar bulunan bir yapı, buluntular ile su arasında bir bağlantı olabileceği ihtimalini güçlendiriyor. Galya-Roma toplumlarında suyun tanrılarla iletişimde özel bir anlam taşıdığı biliniyor. Dechezleprêtre'e göre Grand'daki yapının, şans ve kaderle ilişkilendirilen Fortuna'ya adanmış bir ibadet alanı olması da ihtimaller arasında yer alıyor. Ancak araştırmacılar henüz kesin bir sonuca ulaşmış değil.
